Με ζάχαρη ή πικρός, με πλούσιο καϊμάκι γεμάτο φουσκάλες ή λιτός και καθαρός, στη χόβολη ή στο μπρίκι, ο ελληνικός καφές είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένα απλό ρόφημα. Είναι τελετουργία, συνήθεια και μνήμη. Συχνά χαρακτηρίζεται ως «μερακλίδικος», αλλά και ως καφές της παρηγοριάς, καθώς, σύμφωνα με το έθιμο, σερβίρεται στις κηδείες μαζί με κονιάκ και παξιμάδι.

Αν και έχει αναγνωριστεί επίσημα από την UNESCO ως Άυλη Πολιτιστική Κληρονομιά της Τουρκίας, ο καφές αυτός είναι βαθιά ριζωμένος σε ολόκληρη την ανατολική Μεσόγειο. Τον συναντάμε ως ελληνικό, αρμένικο, αραβικό, κυπριακό ή μεσανατολικό καφέ, αφού αποτελεί το πιο διαδεδομένο είδος καφέ σε περιοχές της Μέσης Ανατολής, των Βαλκανίων και της Βόρειας Αφρικής. Γι’ αυτό και η «πατρότητά» του υπήρξε –και παραμένει– αντικείμενο διεκδίκησης. Ορισμένοι μάλιστα επιμένουν να διαφοροποιούν τον ελληνικό από τον τούρκικο καφέ, υποστηρίζοντας ότι ο ελληνικός διαθέτει πιο λεπτή άλεση και διαφορετικό καβούρδισμα.

Τα τελευταία χρόνια, έντονη συζήτηση έχει αναπτυχθεί γύρω από τα οφέλη του ελληνικού καφέ για την υγεία. Πρόκειται για ένα ρόφημα πλούσιο σε αντιοξειδωτικά, που φαίνεται να συμβάλλει στη βελτίωση της λειτουργίας του ενδοθηλίου, μειώνοντας τον κίνδυνο εμφράγματος του μυοκαρδίου. Έρευνες δείχνουν ότι η καθημερινή κατανάλωση ενός φλιτζανιού ελληνικού καφέ μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου, αλλά και την πιθανότητα εμφάνισης ορισμένων μορφών καρκίνου. Ενδεικτική είναι και η μελέτη στην Ικαρία, όπου η κατανάλωση ελληνικού καφέ συνδέθηκε με τη μακροζωία και την καλή υγεία υπερήλικων κατοίκων.

Η παρασκευή του ελληνικού καφέ απαιτεί χρόνο, υπομονή και προσοχή. Πρέπει να απομακρυνθεί από τη φωτιά την ακριβή στιγμή, πριν παραβράσει και «φουσκώσει», ώστε να διατηρηθεί το καϊμάκι και το χρυσαφένιο του χρώμα. Το άρωμά του, έντονο και χαρακτηριστικό, ολοκληρώνει την εμπειρία. Οι ειδικοί προτείνουν την κατανάλωση καφέ κυρίως το πρωί, καθώς η καφεΐνη επηρεάζει την κορτιζόλη, την ορμόνη που μας κρατά σε εγρήγορση. Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, που ο ελληνικός καφές αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του παραδοσιακού ελληνικού πρωινού.